Jelito grube. Wygrać z rakiem.
Marek Pudełko
dr n. med. Marek Pudełko chirurg onkolog.
W Polsce rak jelita grubego jest jednym z najczęściej występujących, lecz dość późno wykrywanych nowotworów. Wskutek tego skuteczność leczenia choroby jest niska, a odsetek osób po operacji, które przeżywają dłużej niż 5 lat nie przekracza 25%. Ten stan rzeczy wynika także z braku masowych badań przesiewowych. Badania takie na szeroką skalę zostały wdrożone niedawno, pod koniec 2000 r. Nie mniej ważnymi warunkami poprawy niekorzystnej statystyki są – zachowanie przez lekarzy pierwszego kontaktu ( tzw. lekarzy domowych) codziennej “czujności” onkologiczne, jak też wdrażanie optymalnych standardów leczenia. Niestety często bywa tak, że pacjent zgłaszający swojemu lekarzowi rodzinnemu obecność krwi w kale – jest leczony, w ciemno, przeciwżylakowo. Pacjent traci około 6 miesięcy zanim lekarz wpadnie na to, że powinien założyć rękawiczkę i zrobić proste badanie odbytu.
Red.: Co możemy sami uczynić dla uniknięcia zbyt późnego rozpoznania choroby?
Powinniśmy zwracać szczególną uwagę na widoczne w kale krwawienia z odbytnicy (dolna, końcowa część jelita grubego) oraz trudne do wytłumaczenie dolegliwości jelitowe. W przypadku tego typu dolegliwości powinniśmy zachować podw
yższoną ostrożność i zwracać się do lekarza prowadzącego z prośbą o zbadanie (np. badanie proktologiczne per rectum – w zasięgu palca), jeśli przekroczyliśmy 60 rok życia lekarz powinien skierować pacjenta na odpowiednie specjalistyczne badanie.
Red.: Jakie objawy powinny wzbudzić niepokój?
Do wczesnych oznak mogących świadczyć o rozwoju raka jelita grubego zalicza się:
- krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, zwłaszcza niezależne od krwawienia guzków krwawniczych (hemoroidów)
- pozytywny wynik testu na krew utajoną
- nagła i niedająca się wytłumaczyć zmiana rytmu wypróżnień
- niedokrwistość z niedoboru żelaza
Red.: Czy są osoby szczególnie zagrożone chorobą, u których na tego typu objawy trzeba patrzyć ze zwiększoną uwagą?
Tak, są to osoby blisko spokrewnione z osobą, która już zachorowała na raka jelita grubego. Grupę ryzyka stanowią też osoby z przewlekłą zapalną chorobą jelita grubego, zespołem polipowatości rodzinnej, przebytym rakiem oraz gruczolakiem okrężnicy lub odbytnicy. (Okrężnica (łac. colon) to 
najdłuższa i największa część jelita grubego)
Red.: Czy ryzyko zachorowania na raka jelita grubego zależy od wieku?
Tak, szczyt zachorowań na ten nowotwór pojawia się po 60 roku życia. Zachorowania w młodszym wieku są dosyć sporadyczne chyba, że pacjent ma uwarunkowania genetyczne do wystąpienia tego nowotworu. (np. w rodzinie występuje polipowatość jelita – dop. red.).
Red.: Jak powstaje rak jelita grubego?
W większości przypadków nowotwór ten powstaje na podłożu polipów – łagodnych gruczolaków. Przemiana gruczolaka w raka zachodzi poprzez serię mutacji genetycznych. Proces trwa zwykle około 10 lat. Mutacje genetyczne zaczynają się od uszkodzenia pojedynczych nici DNA, z których zbudowane są geny. Jak wspomniałem wyżej, można też mówić o wrodzonych predyspozycjach genetycznych do 
zachorowania na dany typ nowotworu, które wynikają z dziedziczenia uszkodzeń genetycznych. Stąd tak wysokie znaczenie prognostyczne pokrewieństwa pierwszego stopnia – w rodzinach, w których występują zachorowania.
Red.: Statystyki pokazują, że nowotwór złośliwy jelita grubego jest chorobą “równych szans”, która tak samo często dotyka kobiety i mężczyzn.
W Polsce jest obecnie drugą, co do częstości przyczyną zgonów z powodu nowotworu złośliwego, zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Po raku sutka (kobiety) i płuca (mężczyźni)
Red.: Czy możemy mówić o profilaktyce?
Tak. Podstawowym narzędziem diagnostycznym tych badań jest kolonoskopia wykonywana raz na 10 lat. Kolonoskopia jest najlepszym i najtańszym obecnie sposobem prowadzenia badań przesiewowych. Kolonoskopia jest nowoczesną metodą nieinwazyjnej diagnostyki, która dzięki sprzężeniu z optyczną techniką wizualną i mikrooperacją pozwala wykryć raka we wczesnym stadium (w tym pobrać biopsję oraz umożliwia usuwanie gruczolaków, które są stanem przedrakowym, występującym u około 20% osób po 50 roku życia. Jest to, więc idealny sposób prowadzenia badań przesiewowych.
Na powstawanie raka jelita grubego ma wpływ także to, co zjadamy i czy prowadzimy aktywny tryb życia. Należy unikać tłuszczy zwierzęcych, czerwonego mięsa, konserwantów (żywności przetworzonej – dop. red.) oraz diety wysokokalorycznej, nie zrównoważonej intensywnym wysiłkiem fizycznym. Odwrotnie, dieta niskokaloryczna, złożona zwłaszcza z pokarmów bogatych w błonnik (warzywa i owoce) wydaje się zmniejszać zagrożenie rakiem. Do czynników ryzyka zalicza się ponadto – nadmierną wagę ciała oraz palenie tytoniu i picie alkoholu. Natomiast odwrotnie, wysiłek fizyczny i niska waga ciała zmniejszają zagrożenie chorobą.
dr n. med. Marek Pudełko chirurg onkolog.
Rak jelita grubego
W statystykach światowych rak odbytnicy zajmuje trzecie miejsce pod względem częstotliwości występowania u kobiet (po raku sutka i szyjki macicy) i u mężczyzn (po raku płuca i żołądka). Wynika to z czynników środowiskowych, polegających na chemizacji rolnictwa, wzroście ilości konserwantów dodawanych do produktów spożywczych, na niewłaściwej diecie, siedzącym trybie życia oraz znaczącej konsumpcji alkoholu. Sprzyja mu tez niedobór w organizmie witaminy A,C i E oraz wapnia i selenu. W Polsce jest jeszcze gorzej. Wśród chorób nowotworowych rak jelita grubego i odbytnicy jest na drugim miejscu jako przyczyna zgonów.
Objawy kliniczne
Objawy kliniczne raka okrężnicy zależą od umiejscowienia i stopnia zaawansowania nowotworu. Guzy umiejscowione w prawej połowie okrężnicy częściej przebiegają z niedokrwistością (krwawienie do światła jelita), guz jest zazwyczaj większych rozmiarów aniżeli w lewej połowie jelita grubego. Do najczęstszych objawów raka okrężnicy należą:
- krwawienie utajone
- krwawienie jawne (częściej w guzach lewej strony okrężnicy)
- wyczuwalny przez powłoki guz
- bóle brzucha
- chudnięcie
- wzdęcie brzucha
- gorączka
- brak łaknienia
- niedrożność
- zmiana rytmu wypróżnień
- powiększenie wątroby (przerzuty)
- powiększenie obwodu brzucha (wodobrzusze, wysięk nowotworowy)
Należy pamiętać, że wszystkie powyższe objawy występują zazwyczaj w już zaawansowanej chorobie nowotworowej. Ponadto u około 15% chorych w chwili wykrycia raka jelita grubego są już obecne przerzuty odległe, głównie (50%) do wątroby.
Leczenie
Leczenie tego nowotworu ma charakter przede wszystkim chirurgiczny. Często konieczne jest wycięcie znacznej części jelita grubego lub całej odbytnicy. Wycina się także węzły chłonne, do których spływa chłonka z zajętych przez nowotwór części okrężnicy. Nim jednak przystąpi się do operacji, podejmuje się leczenie zwykłymi metodami onkologicznymi np. chemioterapią.
Dzięki postępowi w wykrywaniu wczesnych stadiów rozwoju nowotworów oraz coraz lepszym metodom terapii w niektórych wysokorozwiniętych krajach następuje zmniejszenie śmiertelności z powodu nowotworów. Jednak zgony z powodu raka jelita grubego nie wykazują w Polsce tendencji spadkowej. Wynika to z głównie z tego, że odsetek osób, które przeżyły po operacji raka jelita grubego więcej, niż 5 lat zależy od stopnia zaawansowania nowotworu w chwili rozpoczęcia leczenia. W Polsce u 50% chorych ten nowotwór wykrywa się w wysokim stopniu zaawansowania. Wskutek tego odsetek osób, które przeżywają dłużej niż 5 lat mieści się zaledwie w przedziale 21,2-24,8%, podczas gdy na przykład w Holandii wynosi ponad 60 % Ten stan rzeczy wynika z niedostatku szerokich badań przesiewowych.
